Tìm hiểu nghi lễ tang ma của người Việt Công giáo đô thị hiện nay

Nghi lễ tang ma là một trong những lễ nghi bày tỏ tâm tình kính nhớ tổ tiên, thể hiện tấm lòng “đền ơn, đáp nghĩa” của con cháu đối với tổ tiên khi các ngài đã qua đời. Đây là một lễ nghi hết sức quan trọng theo quan niệm của người Á Đông nói chung và người Việt Nam nói riêng.


(Luận văn Thạc sỹ của học viên Nguyễn Thị Thúy, Khóa 2010-2012

Người hướng dẫn: TS. Vũ Nhi Công)

I. DẪN LUẬN

1.Lý do-mục đích nghiên cứu

Đạo lý “uống nước nhớ nguồn” từ xa xưa cho tới nay cho vẫn được xem là nghĩa cử truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Một trong những đạo lý tốt đẹp đó là tấm lòng hiếu thảo của con cháu đối với các đấng bậc tổ tiên, ông bà, cha mẹ - người đã có công sinh thành, giáo dưỡng. Đối với người Việt Nam, nghĩa cử “Báo hiếu tổ tiên” của con cháu không chỉ được thể hiện khi các ngài còn sinh tiền mà cả lúc các ngài khuất núi. Ngày nay, vấn đề “thờ cúng tổ tiên” trong tâm thức của người Việt Nam vẫn được xem là mỹ tục, là đạo lý sống, đạo lý làm người.

Nghi lễ tang ma là một trong những lễ nghi bày tỏ tâm tình kính nhớ tổ tiên, thể hiện tấm lòng “đền ơn, đáp nghĩa” của con cháu đối với tổ tiên khi các ngài đã qua đời. Đây là một lễ nghi hết sức quan trọng theo quan niệm của người Á Đông nói chung và người Việt Nam nói riêng. Chính vì quan niệm “sinh ký tử quy” (sống gửi thác về) sống trên trần gian chỉ là cõi sống tạm, chết mới là đi về cõi vĩnh hằng , nên người Việt Nam rất chú trọng đến việc lo tang lễ cho tổ tiên, người thân đã qua đời, nghi lễ như một sự chuẩn bị, một cuộc đưa tiễn người qua đời về thế giới bên kia. Đó là một công việc bắt buộc phải làm và cũng là trách nhiệm, bổn phận của con cái báo hiếu các đấng bậc tổ tiên.

Trải qua thời gian, không gian địa lý, lịch sử, kinh tế - văn hoá – xã hội, tôn giáo mà mỗi cộng đồng sáng tạo cho mình những nét văn hoá độc đáo, mang tính đặc thù, đổi thay theo thời đại, theo sự biến động của xã hội. Đối với người Việt Công giáo cũng vậy, ngoài việc bảo lưu những nghi thức truyền thống của người Việt, họ còn được tiếp nhận tư tưởng, giáo lý của Công giáo và điều này cũng tác động đến nếp nghĩ, cách hành xử của họ. Do vậy, họ vừa mang trong mình nét tính cách của người Việt, vừa chịu tác động của Công giáo, cụ thể, nó được thể hiện qua các lễ nghi sinh hoạt tôn giáo, qua các nghi lễ vòng đời như nhập đạo, hôn lễ, tang lễ.

Tôi lấy bối cảnh giáo xứ Minh Đức, giáo phận TPHCM là địa bàn nghiên cứu, bởi đây là một giáo xứ có lịch sử thành lập hơn 40 năm; các tín đồ tụ cư nơi đây chủ yếu là người Việt có nguồn gốc ở Bắc Bộ thuộc các tỉnh Ninh Bình, Nam Định là, họ di cư vào đây 1954-1975. Qua một thời gian tìm hiểu, tôi nhận thấy việc an táng ở đây có nhiều khác biệt so với quê quán cũ của những cư dân này. Thay vì thổ táng theo tập tục, cư dân nơi đây đã hoả táng những người thân hữu của mình và để tro cốt ngay trong khu tưởng niệm của nhà thờ.

Vì vậy, tôi chọn “Tìm hiểu nghi lễ tang ma của người Việt Công giáo đô thị hiện nay” (Nghiên cứu trường hợp giáo xứ Minh Đức – giáo phận TPHCM) làm đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành dân tộc học, với mục đích đạt đựơc:

- Tìm hiểu đặc trưng nghi lễ tang của người Công Giáo

- Qua cách hành xử trong nghi lễ tang, tôi có thể hiểu được quan niệm và cách hành lễ của người Công giáo và sự kiến tạo xã hội của con người nơi đô thị.

- Xác định những động cơ, yếu tố tác động tới cách vận hành nghi lễ qua việc tìm hiểu hành vi của con người tại địa bàn nghiên cứu.

Với chủ đề này, tôi cũng xin giới hạn về không gian nghiên cứu ở cấp độ gia đình, trong phạm vi của giáo xứ Minh Đức và đặt trong bối cảnh xã hội đang chịu tác động bởi quá trình biến đổi kinh tế - xã hội tại TPHCM

2. Vấn đề nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

2.1. Vấn đề nghiên cứu

Vấn đề nghiên cứu chính của luận văn là nghi lễ tang ma của người Việt Công giáo tại giáo xứ Minh Đức, đặt trong bối cảnh đô thị, kinh tế, văn hoá, xã hội ở thành TP.HCM (thuộc tiểu vùng văn hoá Nam Bộ). Thông qua việc tìm hiểu những mối quan hệ giữa các chức sắc và giáo dân, tương quan giữa những người đồng đạo, những mối quan hệ của tang gia đối với chính quyền địa phương, với vị chức trách trong xứ đạo, bà con láng giềng, khách thăm viếng để lý giải được động cơ, cung cách ứng xử của con người và tiến trình vận hành của tang lễ.

2.2.Phạm vi nghiên cứu

Không gian nghiên cứu: luận văn giới hạn trong phạm vi là cộng đồng tín đồ người Việt Công giáo tại TPHCM, trên cơ sở nghiên cứu cộng đồng người Việt tại giáo xứ Minh Đức, Quận 9, địa bàn này đã gắn bó thiết thân với tôi và bản thân tôi đã từng trải nghiệm, nghiên cứu xứ này cách đây 5 năm về trứơc, nơi đây cũng là nơi tụ cư chủ yếu của những người thuộc Bắc 1954. Trải qua quá trình sinh sống, hội nhập nơi vùng đất mới, dưới sự tác động của đô thị, kinh tế, văn hoá, xã hội cũng làm biến chuyển, đổi thay về cả quan niệm, ứng xử của cộng đồng. Đồng thời, có thể xem nơi đây như là một không gian văn hoá phức hợp với những quan niệm sống, niềm tin tôn giáo của các tín đồ theo những tôn giáo khác nhau, nên tôi chọn cộng đồng giáo xứ này mang tính đại diện.

Thời gian nghiên cứu: việc nghiên cứu tập tục văn hoá, nghi lễ tôn giáo của cộng đồng khó có thể tách cắt ra thành mảng rạch ròi được, bởi lẽ sự hình thành và phát triển của chúng luôn diễn ra trong một tiến trình, nên để nhìn nhận, hiểu và đánh giá vấn đề được khách quan cần phải xem xét cả trong chiều rộng và chiều sâu, tức là phải đặt vào bối cảnh thời gian lịch sử (lịch đại) và không gian văn hoá (đồng đại), nên tôi cũng tuân thủ theo nguyên tắc đó. Tuy nhiên, tôi tập trung tìm hiểu sâu hơn về nghi lễ tang ma của người Việt Công giáo trong khoảng từ năm 2005-2012, vì đây là khoảng thời gian tôi có cơ hội được trải nghiệm, nghiên cứu và đồng thời cũng khoảng thời gian này có nhiều những những biến cố đặc biệt như: Việt Nam chính thức gia nhập WTO 11/01/2007; tháng 8/2010 kỷ niệm 40 năm thành lập của giáo xứ Minh Đức, ngày 25/11/2011 đại hội Công nghị giáo phận. Tuy không phải là tất cả, nhưng ít nhiều những biến cố này tác động đến đời sống vật chất và tinh thần của giáo dân xứ đạo này.

3. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

3.1.Câu hỏi nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu đề ra ở trên, tôi đưa ra những câu hỏi nghiên cứu sau:

Câu hỏi 1: Tìm hiểu cấu trúc và chức năng của nghi lễ tang ma trong đời sống người Việt Công giáo vận hành như thế nào trong bối cảnh kinh tế - văn hóa – xã hội hiện nay?

Câu hỏi 2: Nhận diện đời sống tâm linh của người Công giáo qua nghi lễ tang ma?

Câu hỏi 3: Qua nghi lễ tang ma phản ánh điều gì của hiện trạng kinh tế, xã hội của người Công giáo nơi đô thị?

3.2.Giả thuyết nghiên cứu

Từ những vấn đề nghiên cứu đặt ra ở trên, cùng với quá trình trải nghiệm thực tế, tôi đưa ra những giả thuyết sau:

Giả thuyết 1: Phải chăng nghi lễ tang ma của người Việt Công giáo nói chung, người Việt Công giáo ở Minh Đức nói riêng vừa mang những giá trị văn hóa truyền thống của người Việt trong việc quan niệm và quy hướng cuộc đời con người ở thế giới bên kia khi họ qua đời, bằng việc họ thờ cúng tổ tiên qua nghi lễ tang ma, đồng thời nó vừa mang giá trị văn hóa Công giáo rất đậm nét khi quan niệm con người chết đi là lúc con người trở về với Chúa .

Giả thuyết 2: Đô thị hoá tác động không nhỏ tới nếp sống đạo, nề nếp gia phong trong gia đình của tín đồ Công giáo tại Minh Đức. Người ta vẫn giữ đạo, sống đạo, nhưng cuộc sống nơi đô thị hối hả, vội vã nên dẫn đến thực trạng giáo dân nơi đây có xu hướng giảm bớt nghi thức lễ lạy, một mặt nó thể hiện điểm tích cực khi bớt đi những tập tục không cần thiết, nhưng một mặt nó bộc lộ sự qua loa, coi nhẹ những tập tục văn hoá cũng như nghi lễ tôn giáo.

Giả thuyết 3: Phải chăng nghi lễ tang ma cũng phản ánh lòng đạo đức, hiếu thảo của con người, thể hiện tính cộng đồng. Đồng thời, sự thay đổi ngành nghề, mức sống, của cộng đồng cư dân nơi đây, thể hiện qua sự chuyển đổi nhanh chóng từ nghề thủ công qua các ngành công nghiệp, thương mại, dịch vụ; cuộc sống nơi đô thị nảy sinh nhiều nhu cầu khác nhau như thay thế cho việc an táng tự túc bằng hình thức thuê mướn, dịch vụ mai táng, ăn uống. Đặc biệt là sự thay đổi trong cách thức tổ chức nghi lễ tang ma của người Việt Công giáo nơi đô thị hiện nay khi lựa chọn chiến lược hỏa táng thay cho thổ táng đã phản ánh quá trình biến đổi của xã hội đô thị trong bối cảnh hiện nay.

4. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài tôi quan tâm là “Tìm hiểu nghi lễ tang ma của người Việt Công giáo tại giáo phận TPHCM”, tôi chọn nghiên cứu trường hợp giáo xứ Minh Đức trực thuộc ấp Cây Dầu, quận 9 làm địa bàn nghiên cứu chủ yếu. Để thực hiện luận văn này, tôi tập trung chính vào phương pháp nghiên cứu định tính với việc sử dụng các kỹ thuật thu thập dữ liệu khác nhau. Cùng với phương pháp này, tôi áp dụng phương pháp định lượng bằng việc điều tra bảng hỏi nhằm mục đích lý giải những vấn đề nghiên cứu đặt ra trong đề tài:

Quan sát – tham dự là cách thức thu thập dữ liệu, đòi hỏi người nghiên cứu phải sống, làm việc và nghiên cứu trong cộng đồng. Người nghiên cứu trở thành một phần của cuộc sống hằng ngày tại cộng đồng qua việc cùng sống, cùng làm việc, cùng ăn ở để từ đó có cảm nghiệm sâu sắc hơn về vấn đề nhà nghiên cứu quan tâm. Đối với tôi, tôi nhận thấy rằng Quan sát – tham dự là cách thức thu thập thông tin rất cần thiết cho tôi trong việc nghiên cứu, tìm hiểu nghi lễ tang ma tại cộng đồng. Trong hai năm, từ năm 2005-2007, tôi có dịp sống, học tập, sinh hoạt nơi địa bàn này nên tôi tránh được những bỡ ngỡ, khó khăn ban đầu vì ít nhiều tôi đã quen thuộc nếp sống sinh hoạt của cộng đồng, nhờ đó giúp tôi dễ dàng thiết lập mối tương quan với linh mục, tu sĩ, hội đồng mục vụ giáo xứ rồi tiếp cận được với giáo dân ở xứ Minh Đức. Bên cạnh điều thuận lợi đó, năm 2006 tôi có thực hiện đề tài nghiên cứu về “Đời sống của người Việt Công giáo tại giáo xứ Minh Đức”. Kế thừa những kiến thức đạt được, cùng với những trải nghiệm trong thời gian sinh sống tại cộng đồng và tiếp tục tiến hành thu thập tư liệu tháng 11/2011-9/2012. Có thể nói từ năm 2005 cho tới năm 2012 tôi có được một quãng thời gian trải nghiệm mang tính liên tục trong khoảng thời gian này, điều đó sẽ tạo điều kiện giúp tôi có được những góc nhìn, cảm nhận và lý giải vấn đề khách quan hơn. Cụ thể là tôi đã có thời gian cùng tham dự tang lễ tại cộng đồng, việc này đã giúp tôi thực sự được trải nghiệm một cách rất sinh động khi vừa giữ vai trò là một người tới thăm viếng tang gia và vừa là một nhà nghiên cứu.

Kỹ thuật phỏng vấn sâu: Đây là kỹ thuật được áp dụng cùng với việc quan sát tham dự trong khi thu thập dữ liệu nghiên cứu. Phỏng vấn sâu là cách thức lấy thông tin định tính từ các thành viên trong cộng đồng bằng các cuộc đối thoại có chủ định với các thành viên trong cộng đồng, công việc này cho phép tôi không chỉ quan sát, ghi nhận những sự kiện, thông tin nơi cộng đồng mà đặc biệt còn giúp người phỏng vấn được tham dự vào cuộc sống của thông tín viên qua việc lắng nghe, chia sẻ, ghi nhận những thông tin chân thành. Bằng công việc này đã giúp cho tôi có thời gian thực nghiệm tại cộng đồng, gia đình và lắng nghe những chia sẻ của cá nhân. Trong khi phỏng vấn, để thu thập thông tin đa dạng hơn, tôi áp dụng phỏng vấn dưới nhiều hình thức khác nhau như phỏng vấn cá nhân, phỏng vấn nhóm. Trong quá trình phỏng vấn thu thập thông tin tại giáo xứ, tôi tiến hành ghi nhận 9 cuộc phỏng vấn. Các đối tượng phỏng vấn được chia theo nhóm: Linh mục, tu sĩ, hội đồng mục vụ giáo xứ, giáo dân và chính quyền địa phương. Ngoài ra, tôi còn ghi nhận những cuộc phỏng vấn từ những đối tượng có liên quan tới vấn đề nghiên cứu như linh mục trưởng ban phụng vụ giáo phận, linh mục có nhiều kinh nghiệm về vấn đề tang lễ. (Xem toàn văn, vui lòng liên hệ Thư viện Trường ĐH KHXH&NV-HCM).

Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.