Nhân học về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình

Những tổ chức xã hội đầu tiên mà con người sáng tạo ra là thân tộc và dòng họ, hôn nhân và gia đình. Đây là các thiết chế xã hội căn bản và đầu tiên của mỗi tộc người; nhưng các tổ chức này lại không giống nhau, nó là một sự lựa chọn đa dạng và sáng tạo của từng nhóm người.

 

 

Con người là một động vật xã hội, con người hơn hẳn bố mẹ vượn của mình là tính xã hội và nhu cầu được sống chung với người khác. Khi một đứa trẻ được sinh ra, chúng chỉ có thể biết tồn tại như một bản năng sinh học: khóc, nằm, bò, đi; để có thể sống được, chúng phải dựa vào người khác. Khi đã qua giai đoạn tuổi thơ, chúng vẫn không thể tồn tại một mình mà vẫn tiếp tục cần người khác. Con người sẽ bị tiêu diệt nếu không có văn hóa và những người khác sống cùng với mình. Những tổ chức xã hội đầu tiên mà con người sáng tạo ra là thân tộc và dòng họ, hôn nhân và gia đình. Đây là các thiết chế xã hội căn bản và đầu tiên của mỗi tộc người; nhưng các tổ chức này lại không giống nhau, nó là một sự lựa chọn đa dạng và sáng tạo của từng nhóm người. Chính vì vậy thiết chế thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình chứa đựng và cấu trúc hóa nhiều giá trị, chuẩn mực văn hóa và đặc trưng xã hội của mỗi tộc người.

 



 

Thân tộc và dòng họ là tổ chức xã hội cơ bản mà trong đó mối quan hệ của các thành viên được xác lập bắt nguồn từ kinh nghiệm chung của con người về hành vi tính giao và sinh đẻ. Quan hệ thân tộc có vai trò quan trọng, là mối quan hệ nổi trội nhất trong các mối quan hệ của xã hội và có ảnh hưởng rất lớn đến các mối quan hệ khác như chính trị, kinh tế, văn hoá, tộc người... Như vậy có thể hình dung thân tộc và dòng họ như là “hạt nhân” trong cơ cấu xã hội của mỗi tộc người, nó là cơ sở tạo nên tính cố kết cộng đồng làm cho các mối quan hệ xã hội gắn kết mật thiết hơn.

Hôn nhân là phương thức để xây dựng, duy trì và phát triển gia đình, vì vậy thông thường người ta luôn gắn gia đình với hôn nhân và hình thành khái niệm “hôn nhân-gia đình”.Hôn nhân-gia đình là thiết chế xã hội hết sức đa dạng và phức tạp phản ánh các mối quan hệ sinh học và văn hóa, vật chất và tinh thần, tư tưởng và tâm lý. Gia đình dựa trên cơ sở hôn nhân nhưng không chỉ giới hạn ở đó, gia đình bao gồm nhiều mặt trong mối quan hệ huyết thống giữa các thế hệ, giữa gia đình với dòng họ, giữa gia đình với xã hội… Nên gia đình liên quan chặt chẽ tới toàn bộ hệ thống xã hội.Một mặt, gia đình trực tiếp hoặc gián tiếp phản ánh những điều kiện kinh tế-xã hội, những biến đổi đang diễn ra trong một xã hội cụ thể, mặt khác nó tác động và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống xã hội.Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc tái sản xuất con người để duy trì lực lượng lao động xã hội, là môi trường xã hội hóa cơ bản nhất đối với mỗi cá nhân, là nơi tổ chức cuộc sống bình thường hàng ngày, đem lại sự thỏa mãn cho cá nhân về mọi mặt, là nơi hỗ trợ và ổn định cho mỗi cá nhân khi môi trường xã hội xung quanh bị xáo trộn. 

Các hình thái hôn nhân-gia đình biến thiên theo lịch sử và khác nhau ở các xã hội khác nhau. Sự chuyển biến của nó là kết quả những mối tương tác không chỉ giữa các thành viên bên trong hôn nhân-gia đình mà quan trọng hơn nữa là sự tương tác giữa hôn nhân-gia đình với các yếu tố xã hội bên ngoài.Các hình thái hôn nhân-gia đình vừa thể hiện đa dạng phức tạp, vừa có những nét đồng nhất định trong quá trình phát triển, thể hiện tính qui luật, tính thống nhất của nhân loại.

Với những ý nghĩa quan trọng như thế, thân tộc và dòng họ, hôn nhân và gia đình là đốitượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội khác nhau: Lịch sử học, Xã hội học, Văn hóa học, Tâm lý học, Nhân học…. trong đó có thể kể đến một số công trình nghiên cứu chuyên khảo sau đây:

Trước năm 1975, ở miền Bắc, năm 1961 Nhà xuất bản Sự thật dịch cuốn “Nguồn gốc gia đình của chế độ tư hữu và của nhà nước” của Ph.Ăng-ghen như một quan điểm chính thống về định hướng trong nghiên cứu hôn nhân và gia đình. Ở miền Nam có tác phẩm “Nhân chủng học và lược khảo thân tộc học” của Bửu Lịch đã đề cập đến các vấn đề về thuật ngữ và các hệ thống thân tộc, thuật ngữ và các chế độ hôn nhân. 

Sau 1975, có nhiều hơn những công trình nghiên cứu ra đời, tuy nhiên đó là những bài viết nghiên cứu về từng khía cạnh của vấn đề thân tộc như: Phan Hữu Dật (1992), “Về hình thái hôn nhân con cô, con cậu”; Ngô Thị Chính với tác phẩm “Mối tương quan giữa hệ thống thuật ngữ thân tộc và các quan hệ xã hộị”; Đinh Văn Liên với “ Thử tìm hiểu các loại “họ” của người Khmer phân bố trong các vùng đồng bằng sông Cửu Long”; Đỗ Khắc Tùng với “Vài đặc điểm thân tộc, hôn nhân và gia đình người Khmer đồng bằng sông Cửu Long”; Mai văn Hai, Phan Đại Doãn (2000) “Quan hệ dòng họ ở châu thổ sông Hồng”.

Về hôn nhân và gia đình được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn, trong đó tiêu biểunhư: “Gia đình truyền thống và những biến thái ở Nam Bộ Việt Nam” của Đỗ Thái Đồng (1990); “Tìm hiểu chức năng và đặc điểm của gia đình người Việt dưới góc độ lịch sử” của Phan Đại Doãn, Nguyễn Văn Khánh (1994); “Gia đình và hôn nhân truyền thống các dân tộc Malayo Polinexia Trường Sơn Tây Nguyên” của Vũ Đình Lợi (1994); “Hôn nhân và gia đình các dân tộc Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam” của Đỗ Thúy Bình (1995);“Hôn nhân truyền thống ở đồng bằng sông Hồng” của Khuất Thu Hồng (1996);“Hôn nhân – Gia đình – Ma chay của người Tà Ôi, Cơtu, Bru-Vân Kiều” của Nguyễn Xuân Hồng; “Gia đình và hôn nhân người Việt ở ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh” của Nguyễn Thành Rum (1996); “Hôn nhân và gia đình ở Thành phố Hồ Chí Minh (Nhận diện và dự báo)” của Nguyễn Minh Hòa (1998); “Hôn nhân và gia đình của người Hoa ở Nam Bộ” của Nguyễn Duy Bính (1999); “ Gia đình” của Yvonne Castellan (Nguyễn Thu Hồng và Ngô Dư dịch); “Xã hội học gia đình” của Thanh Lê (2001); “Hôn nhân và gia đình của người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long” của Đặng Thị Kim Oanh (2008)… 

Thời gian gần đây một số các công trình của các tác giả nước ngoài được dịch và xuất bản trong nước như: “Nhân học – một quan điểm về tình trạng nhân sinh” của Emily A.Schultz và Robert H.Lavenda; “Bức khảm văn hóa châu Á” của Grant Evans; “Nhân chủng học khoa học về con người”của Adamson Hoebel. Năm 2008, Khoa Nhân học,Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM, xuất bản giáo trình “Nhân học đại cương”. Đây là những giáo trình Nhân học giảng dạy trong các trường đại học phương Tây và một số trường đại học ở Việt Nam, trong nội dung một vài chương có đề cập tới những vấn đề lý thuyết về thân tộc, hôn nhân và gia đình.

Tuy nhiên, nhìn chung các công trình nghiên cứu kể trên chủ yếu là khảo sát về hôn nhân và gia đình của một tộc người cụ thể, những vấn đề lý thuyết về hôn nhân và gia đình được đề cập như là những chỉ dẫn định hướng cho nhiệm vụ nghiên cứu, chưa được đề cập một cách hệ thống. Đặc biệt, vẫn chưa có một công trình khoa học nào tổng hợp và hệ thống về mặt lý thuyết những vấn đề về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình.

Trước nhu cầu học tập, nghiên cứu chuyên đề của sinh viên ngành Nhân học, trên cơ sở của đề tài nghiên cứu: “Những vấn đề lý thuyết về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình” đã được nghiệm thu cũng như kết quả khảo sát một số hệ thống thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình của một số tộc người ở Việt Nam, chúng tôi biên soạn giáo trình chuyên ngành: “Nhân học về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình” nhằm xây dựng một khung lý thuyết mang tính hệ thống về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình, phục vụ cho công tác nghiên cứu và giảng dạy chuyên đề của ngành Nhân học. 

Nội dung giáo trình gồm 2 phần chia thành 4 chương:

Phần thứ nhất: Thân tộc và dòng họ                     

Chương1: Thân tộc :Hệ thống thuật ngữ, cấu trúc và phương pháp nghiên cứu,ghi chép về thân tộc; các loại hình thân tộc tiêu biểu trên thế giới và Việt Nam; 

Chương2: Dòng họ: Khái niệm dòng họ, cấu trúc và phân loại dòng họ

Phần thứ hai: Hôn nhân và gia đình 

Chương 3: Hôn nhân: Khái niệm, loại hình, tính chất và chức năng xã hội của hôn nhân; nguyên tắc và các loại hình cư trú sau hôn nhân; hôn nhân trong chế độ phụ hệ và mẫu hệ; 

Chương 4: Gia đình: Khái niệm, loại hình, các mối quan hệ trong gia đình; các chức năng và đời sống gia đình.

Mục tiêu của Giáo trình nhằm tới là xây dựng một khung lý thuyết mang tính hệ thống về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình. Trong quá trình chuẩn bị và biên soạn Giáo trình này chúng tôi đã nhận được những chỉ dẫn, góp ý rất quí báu về nội dung và phương pháp của NGND.GS.TS.Ngô Văn Lệ, PGS.TS.Phan An, TS.Phan Văn Dốp; sự giúp đỡ rất nhiều về kỹ thuật văn bản, đồ hoạ cũng như việc gia hạn thời gian và các thủ tục hành chính trong việc in ấn xuất bản… của TS.Huỳnh Ngọc Thu, TS.Nguyễn Thị Kim Loan.

Tuy nhiên đây là một vấn đề rộng lớn, đòi hỏi nhiều hơn nữa những nghiên cứu rất chuyên sâu cũng như việc bao quát các quan điểm, trường phái lý thuyết…, vì vậy chắn chắn còn những thiếu sót cần được chỉnh sửa, bổ sung, cập nhật, chúng tôi xin chân thành cám ơn và mong nhận được nhiều thiện ý đóng góp của bạn đọc gần xa. 

 

Phòng QLKH-DA
Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.